ขายไฟโซลาร์ส่วนเกินในไทย: ระบบ Net Billing ทำงานอย่างไร

เจ้าของบ้านในประเทศไทยสามารถขายไฟฟ้าส่วนเกินจากระบบโซลาร์ให้การไฟฟ้าได้ เช่นเดียวกับในอีกหลายประเทศ โครงการสำหรับบ้านพักอาศัยใช้ระบบ Net Billing คือ ไฟที่ซื้อจากการไฟฟ้าคิดตามอัตราค่าไฟปกติ ส่วนไฟที่ขายคืนคิดอีกอัตราหนึ่ง ณ ช่วงปลายปี 2569 อัตรารับซื้ออยู่ที่ 2.20 บาทต่อหน่วย (กิโลวัตต์ชั่วโมง) ซึ่งต่ำกว่าราคาที่ครัวเรือนซื้อไฟอย่างชัดเจน

ไฟที่บ้านใช้ไม่หมดจะไปไหน ขึ้นอยู่กับการตั้งค่าระบบ อินเวอร์เตอร์แบบเชื่อมต่อโครงข่ายทั่วไปจะจ่ายไฟตามกำลังที่แผงผลิตได้ หากบ้านใช้ไฟน้อยกว่าที่ผลิตและไม่มีแบตเตอรี่ ไฟส่วนเกินจะไหลผ่านจุดเชื่อมต่อออกสู่โครงข่าย หากเข้าร่วมโครงการ Net Billing มิเตอร์สองทิศทางจะบันทึกไฟส่วนนี้ไว้เพื่อคำนวณค่ารับซื้อ แต่หากไม่มีสัญญาขายไฟ จะไม่สามารถจ่ายไฟย้อนเข้าระบบได้ โดยทั่วไป กฟภ. และ กฟน. กำหนดให้ระบบลักษณะนี้ป้องกันไฟไหลย้อน (Zero Export) เซนเซอร์กระแสหรือมิเตอร์ที่จุดรับไฟของบ้านจะวัดทิศทางการไหลของไฟอย่างต่อเนื่อง เมื่อเริ่มมีไฟไหลออก อินเวอร์เตอร์จะลดกำลังผลิตให้เท่ากับกำลังที่บ้านใช้อยู่ แผงจึงไม่ได้ผลิตไฟเต็มศักยภาพในช่วงนั้น หากมีแบตเตอรี่ ระบบจะนำไฟส่วนเกินไปชาร์จแบตเตอรี่ก่อน

ในทางปฏิบัติ ระบบโซลาร์บ้านส่วนใหญ่ในไทยผลิตไฟไว้ใช้เอง มีเพียงส่วนน้อยที่ทำสัญญาขายไฟส่วนเกิน ในช่วงห้าปีแรกของโครงการ มีกำลังผลิตจากบ้านพักอาศัยที่เข้าร่วมประมาณ 51 เมกะวัตต์ หรือคิดเป็นบ้านเพียงไม่กี่พันหลังทั่วประเทศ

อย่างไรก็ตาม การขยายโควตารับซื้อไฟจากครัวเรือนอาจทำให้มีผู้สนใจมากขึ้น หากแผงผลิตไฟได้เกินความต้องการของบ้านเป็นประจำในตอนกลางวันและบ้านไม่มีแบตเตอรี่ การทำสัญญากับ กฟภ. หรือ กฟน. ก็เป็นทางเลือกที่ควรพิจารณา รายได้จากการขายไฟช่วยให้ระบบคืนทุนเร็วขึ้น แต่เนื่องจากราคารับซื้อต่ำกว่าราคาขายปลีก การใช้ไฟที่ผลิตได้เองจึงยังให้ประโยชน์สูงสุด

Net Metering ต่างจาก Net Billing อย่างไร

Net Metering: หักลบเป็นหน่วยไฟ

ระบบนี้นำหน่วยไฟที่ส่งออกไปหักกับหน่วยไฟที่ซื้อเข้ามา เช่น ไฟส่วนเกิน 1 หน่วยที่ส่งเข้าระบบตอนกลางวัน หักลบกับไฟ 1 หน่วยที่ซื้อมาใช้ตอนเย็นได้ ไฟที่ส่งออกจึงมีมูลค่าเท่ากับไฟที่ซื้อเข้า

Net Metering เคยเป็นรูปแบบหลักในหลายประเทศที่โซลาร์ภาคครัวเรือนเติบโตในช่วงทศวรรษ 2000 และ 2010 แต่ปัจจุบันหลายประเทศทยอยเปลี่ยนไปใช้รูปแบบอื่น

Net Billing: แยกคิดราคาซื้อและขาย

หน่วยไฟที่ซื้อจากโครงข่ายคิดตามอัตราขายปลีก ส่วนหน่วยไฟที่ส่งออกขายให้การไฟฟ้าคิดตามอัตรารับซื้อซึ่งต่ำกว่า ดังนั้น การใช้ไฟโซลาร์เอง 1 หน่วยจึงมักคุ้มกว่าการขายไฟ 1 หน่วย

ทำไมราคารับซื้อไฟจึงต่ำกว่าราคาขายปลีก

ค่าไฟที่บ้านจ่ายไม่ได้มีเพียงต้นทุนผลิตไฟฟ้า บิลค่าไฟในไทยมีองค์ประกอบดังนี้

• ค่าไฟฟ้าฐาน
• ค่าไฟฟ้าผันแปร (Ft)
• ค่าบริการ
• ภาษีมูลค่าเพิ่ม

เมื่อซื้อไฟจากโครงข่าย ผู้ใช้ไฟมีส่วนจ่ายค่าระบบส่งและจำหน่าย ค่าดำเนินงาน ค่าบำรุงรักษา และค่าใช้จ่ายตามหลักเกณฑ์กำกับดูแล หากขายไฟคืนได้ในราคาเดียวกับที่ซื้อ ผู้ใช้ไฟจะไม่ได้ร่วมจ่ายค่าโครงสร้างพื้นฐานสำหรับหน่วยที่นำมาหักลบ ทั้งที่ยังต้องพึ่งโครงข่าย โดยเฉพาะในตอนเย็น

แผงผลิตไฟได้สูงสุดช่วงกลางวัน แต่การใช้ไฟส่วนหนึ่งเกิดในช่วงเย็น เมื่อคนกลับถึงบ้านและแผงหยุดผลิตไฟแล้ว โครงข่ายจึงยังต้องมีกำลังสำรอง ดูแลระบบส่งและจำหน่าย และรองรับความต้องการไฟช่วงเย็น ระบบ Net Billing ของไทยจึงให้แรงจูงใจกับการใช้ไฟเองมากกว่าการขายไฟ

ไฟส่วนเกินที่ขายคิดอย่างไร

สำหรับระบบโซลาร์บ้าน ให้แยกพลังงานเป็นสามส่วน:

1. ไฟที่ผลิตได้ คือพลังงานทั้งหมดที่แผงผลิต
2. ไฟที่ใช้เอง คือส่วนที่บ้านนำไปใช้
3. ไฟที่ส่งออก คือส่วนที่บ้านไม่ได้ใช้ขณะผลิตและจ่ายเข้าสู่โครงข่าย

ไฟที่ผลิตได้ = ไฟที่ใช้เอง + ไฟที่ส่งออก

ตัวอย่างเช่น ตอนเที่ยงบ้านใช้กำลังไฟ 3 กิโลวัตต์ ขณะที่แผงผลิตได้ 5 กิโลวัตต์ บ้านจะใช้เอง 3 กิโลวัตต์ และส่งออกอีก 2 กิโลวัตต์ หากคงระดับนี้ไว้หนึ่งชั่วโมง จะมีไฟขายคืน 2 กิโลวัตต์ชั่วโมง นี่คือปริมาณที่นำไปคิดค่ารับซื้อตามระบบ Net Billing แต่ถ้าตั้งเป็น Zero Export ในสถานการณ์เดียวกัน อินเวอร์เตอร์จะลดกำลังผลิตเหลือ 3 กิโลวัตต์ ส่วนเกินอีก 2 กิโลวัตต์จะไม่ถูกผลิตขึ้น

ผลต่อค่าไฟ

เมื่อเข้าร่วมโครงการ ต้องแยกรายการซื้อและขายออกจากกัน:

1. ค่าไฟที่ซื้อ บ้านจ่ายค่าไฟทุกหน่วยที่ดึงจากโครงข่าย ตามอัตราปกติของประเภทผู้ใช้ไฟนั้น
2. เงินที่ได้จากการขายไฟ การไฟฟ้าบันทึกหน่วยที่ส่งออกแยกต่างหากและจ่ายตามอัตรารับซื้อ

ผลประโยชน์จึงมีสองส่วน: ค่าไฟที่ลดลงเพราะใช้ไฟโซลาร์แทนไฟที่ซื้อ และรายได้จากไฟส่วนเกินที่ขายคืน

อัตราค่าไฟที่ใช้เป็นข้อมูลอ้างอิง

สำหรับบ้านที่ใช้ไฟเกิน 400 หน่วยต่อเดือน การใช้ไฟโซลาร์แทนไฟที่ต้องซื้อในขั้นอัตราสูงสุดช่วยประหยัดได้ประมาณ 4.52 บาทต่อหน่วยก่อนภาษีมูลค่าเพิ่ม ขณะที่ขายคืนได้ 2.20 บาทต่อหน่วย ต่างกันเกือบสองเท่า

ตัวอย่างการคำนวณ

สมมติว่าวิลล่าหลังหนึ่งใช้ไฟทั้งกลางวันและช่วงเย็น โดยมีเงื่อนไขดังนี้:

• กำลังติดตั้ง 8 กิโลวัตต์
• ผลิตไฟได้ 960 หน่วยต่อเดือน
• ใช้เอง 60% และส่งออก 40%
• บ้านจ่ายค่าไฟตามอัตราก้าวหน้าสำหรับบ้านอยู่อาศัย
• เพื่อให้คำนวณง่าย สมมติว่าไฟที่ผลิตใช้เองส่วนใหญ่ทดแทนไฟที่ต้องซื้อในขั้นเกิน 400 หน่วย

การแบ่งพลังงาน

ผลประโยชน์ต่อเดือน

แม้จะขายไฟถึง 40% ของที่ผลิตได้ แต่รายได้จากการขายคิดเป็นเพียงประมาณหนึ่งในสี่ของผลประโยชน์ทั้งหมด ส่วนที่คุ้มค่าที่สุดคือไฟที่ใช้เอง เพราะช่วยลดการซื้อไฟในราคาขายปลีก

Net Billing มีผลต่อการออกแบบระบบอย่างไร

เมื่อต้องออกแบบระบบโซลาร์บ้านในไทย วิศวกรควรพิจารณาประเด็นต่อไปนี้:

• หากระบบใหญ่เกินไป จะมีไฟส่วนเกินที่ต้องขายในราคาต่ำมากขึ้น หรือหากใช้ Zero Export ก็จะสูญเสียโอกาสในการผลิตไฟมากขึ้น
• ระบบที่ผลิตไฟได้สอดคล้องกับการใช้ไฟตอนกลางวันมักคืนทุนได้ดีกว่า
• การจัดเวลาการใช้ไฟในช่วงกลางวันช่วยเพิ่มสัดส่วนไฟที่ใช้เอง
• แบตเตอรี่อาจช่วยเก็บไฟโซลาร์ไว้ใช้ช่วงเย็นได้ หากต้นทุนและรูปแบบการใช้งานเอื้อให้คุ้มค่า

วิศวกรจึงต้องดูว่าแต่ละช่วงเวลาบ้านใช้ไฟเท่าไร ไม่ใช่ดูเพียงยอดรวม บางบ้านไม่มีคนอยู่ช่วงกลางวัน แต่ใช้ไฟมากในตอนเย็นเมื่อเปิดเครื่องปรับอากาศ ไฟส่องสว่าง เครื่องครัว และเครื่องใช้ไฟฟ้าอื่น ๆ หากเลื่อนการใช้เครื่องที่กินไฟมากบางส่วนมาอยู่ในช่วงที่มีแดด ก็จะใช้ไฟที่ผลิตเองได้มากขึ้น

เป้าหมายคือหาจุดสมดุลระหว่างพื้นที่หลังคาที่ใช้ได้ ความต้องการไฟทั้งกลางวันและเย็น สัดส่วนไฟที่ขายคืน และราคาอุปกรณ์

จะเข้าร่วมโครงการขายไฟในประเทศไทยได้อย่างไร

หัวใจสำคัญคือสัญญาซื้อขายไฟฟ้ากับการไฟฟ้า พื้นที่ส่วนใหญ่อยู่ในความรับผิดชอบของการไฟฟ้าส่วนภูมิภาค (กฟภ. หรือ PEA) ส่วนกรุงเทพฯ และพื้นที่ปริมณฑลในเขตบริการอยู่ในความรับผิดชอบของการไฟฟ้านครหลวง (กฟน. หรือ MEA)

โครงการรับซื้อไฟจากระบบบนหลังคา โดยขายได้ไม่เกิน 5 กิโลวัตต์ต่อมิเตอร์ และสัญญามีระยะเวลา 10 ปี สามารถติดตั้งระบบขนาดใหญ่กว่านี้ได้ แต่ต้องตั้งค่าจำกัดกำลังที่ส่งออก หลักการเหมือน Zero Export เพียงแต่กำหนดเพดานไว้ที่ 5 กิโลวัตต์แทนศูนย์ ในเดือนกันยายน 2569 คณะกรรมการนโยบายพลังงานแห่งชาติเห็นชอบให้ขยายโครงการเป็น 10,000 เมกะวัตต์และขยายอายุสัญญาเป็น 20 ปี รวมถึงสัญญาที่ลงนามไปแล้ว ทั้งนี้ หน่วยงานกำกับดูแลต้องปรับปรุงหลักเกณฑ์ก่อนจึงจะนำเงื่อนไขใหม่มาใช้ได้

ขั้นตอนการเข้าร่วมโครงการ:

1. ยื่นคำขอออนไลน์ผ่านระบบ PPIM ของ กฟภ. หรือ MyEnergy ของ กฟน.
2. ตรวจสอบเอกสารและพิจารณาจัดสรรโควตา
3. ลงนามในสัญญาซื้อขายไฟฟ้า
4. ตรวจสอบระบบและติดตั้งมิเตอร์สองทิศทาง

เอกสารที่ใช้ยื่นคำขอ:

• บัตรประจำตัวประชาชนของผู้มีชื่อเป็นเจ้าของมิเตอร์ ซึ่งต้องเป็นผู้ยื่นคำขอ
• ข้อมูลทางเทคนิคของระบบโซลาร์
• แผนผังการเชื่อมต่อระบบไฟฟ้าที่ลงนามโดยวิศวกรไฟฟ้าที่มีใบอนุญาต
• ข้อมูลกำลังติดตั้ง
• รายละเอียดบัญชีธนาคารสำหรับรับเงินค่าขายไฟ

เมื่อโครงการผ่านการตรวจสอบ การไฟฟ้าจะยืนยันว่าเชื่อมต่อได้และติดตั้งมิเตอร์สองทิศทาง เพื่อวัดไฟที่ซื้อเข้าและขายออกแยกกัน

บทบาทของผู้ติดตั้ง

ในทางปฏิบัติ เจ้าของบ้านส่วนใหญ่ให้ผู้ติดตั้งดำเนินการด้านเอกสาร ตัวอย่างเช่น Siriteja Energy ช่วยยื่นคำขอต่อการไฟฟ้า ติดตามการอนุมัติแบบ และประสานงานติดตั้งมิเตอร์สองทิศทาง การขอขายไฟจึงเป็นส่วนหนึ่งของงานติดตั้งระบบโซลาร์สำหรับลูกค้า

อย่างไรก็ตาม คู่สัญญาตามกฎหมายคือผู้มีชื่อในบัญชีผู้ใช้ไฟกับการไฟฟ้า เจ้าของบัญชีจึงต้องลงนามในเอกสารบางส่วนด้วยตนเอง

สรุป

ระบบ Net Billing ของไทยแยกคิดการซื้อไฟกับการขายไฟ บ้านซื้อไฟจากโครงข่ายตามอัตราขายปลีกปกติ และขายไฟโซลาร์ส่วนเกินคืนในอัตราที่ต่ำกว่า จึงมีข้อสรุปสามประการ:

1. ใช้ไฟที่ผลิตเองคุ้มกว่าขายคืน
2. ขนาดระบบมีผลต่อสัดส่วนไฟที่ต้องขายคืนและระยะเวลาคืนทุน
3. ความคุ้มค่าไม่ได้ขึ้นอยู่กับยอดผลิตต่อปีเพียงอย่างเดียว แต่ขึ้นอยู่กับว่าเวลาที่ผลิตไฟตรงกับเวลาที่บ้านใช้ไฟมากน้อยเพียงใด

ระบบที่ออกแบบมาเหมาะกับ Net Billing ของไทยจึงเป็นระบบที่ช่วยให้บ้านใช้ไฟที่ผลิตได้เองให้มากที่สุด