AI กำลังเปลี่ยนระบบไฟฟ้าไทยอย่างไร และเกี่ยวอะไรกับค่าไฟของคุณ

โมเดลภาษาขนาดใหญ่ตอบคำถามได้ในเวลาเพียงไม่กี่นาที แต่เบื้องหลังคำตอบนั้นคือศูนย์ข้อมูลหลายพันแห่งทั่วโลกที่ใช้ไฟฟ้าปริมาณมหาศาลตลอด 24 ชั่วโมง สำนักงานพลังงานระหว่างประเทศ (IEA) คาดว่าภายในปี 2573 ศูนย์ข้อมูลทั่วโลกจะใช้ไฟฟ้าเพิ่มขึ้นเป็นสองเท่า แตะ 945 เทราวัตต์ชั่วโมง ซึ่งมากกว่าปริมาณไฟฟ้าที่ญี่ปุ่นทั้งประเทศใช้ในปัจจุบัน

เมื่อสิงคโปร์เริ่มเผชิญข้อจำกัดด้านที่ดินและพลังงาน ประเทศไทยจึงกลายเป็นหนึ่งในทำเลหลักสำหรับสร้างศูนย์ข้อมูลแห่งใหม่ในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ เฉพาะไตรมาสแรกของปี 2569 สำนักงานคณะกรรมการส่งเสริมการลงทุน (BOI) ได้รับคำขอส่งเสริมการลงทุนในอุตสาหกรรมดิจิทัลมูลค่า 873,700 ล้านบาท ส่วนใหญ่มาจากธุรกิจศูนย์ข้อมูลและบริการคลาวด์ สำหรับประเทศไทย นี่คือทั้งเงินลงทุนและโอกาสก้าวขึ้นเป็นศูนย์กลางเทคโนโลยี แต่สำหรับระบบไฟฟ้า นี่คือผู้ใช้ไฟกลุ่มใหม่ที่เดินเครื่องทั้งวันทั้งคืน โดยศูนย์ข้อมูลขนาดใหญ่ที่สุดบางแห่งใช้ไฟพอ ๆ กับเมืองทั้งเมือง

แล้วการเติบโตนี้จะส่งผลถึงค่าไฟของวิลล่า ร้านค้า หรือโรงแรมหรือไม่? ตามแผนแล้วไม่ควรเป็นเช่นนั้น แต่รัฐบาลก็ต้องวางมาตรการคุ้มครองผู้ใช้ไฟภาคครัวเรือนตั้งแต่วันนี้

ศูนย์ข้อมูลในไทยใช้ไฟมากแค่ไหน

ขณะนี้ยังถือว่าน้อยเมื่อเทียบกับทั้งประเทศ ในปี 2568 ศูนย์ข้อมูลในไทยมีกำลังไฟฟ้ารวมมากกว่า 150 เมกะวัตต์ ขณะที่ความต้องการไฟฟ้าสูงสุดของประเทศอยู่ที่ประมาณ 40 กิกะวัตต์ สัดส่วนของศูนย์ข้อมูลจึงยังไม่ถึง 0.5%

แต่ตัวเลขนี้มีแนวโน้มเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็ว ภายในสิ้นปี 2570 คาดว่าจะมีศูนย์ข้อมูลเปิดดำเนินการเพิ่มอีกเกือบ 2 กิกะวัตต์ กระทรวงพลังงานระบุว่าในปี 2569 มีคำขอเชื่อมต่อระบบไฟฟ้ารวมถึง 35 กิกะวัตต์ เกือบเท่าความต้องการไฟฟ้าสูงสุดของทั้งประเทศ อย่างไรก็ตาม กระทรวงฯ มองว่าคำขอส่วนใหญ่เป็น “ความต้องการที่ยังไม่เกิดขึ้นจริง” เพราะนักลงทุนจองกำลังไฟเผื่อไว้ ร่างแผนพัฒนากำลังผลิตไฟฟ้า PDP 2026 จึงใช้ตัวเลข 8.8 กิกะวัตต์ หรือประมาณหนึ่งในห้าของความต้องการสูงสุดในปัจจุบัน ซึ่งยังถือว่าสูงมากสำหรับอุตสาหกรรมเดียว

ภาระของระบบไฟฟ้าอยู่ตรงไหน

ประเทศไทยมีกำลังผลิตไฟฟ้ารวมประมาณ 55 กิกะวัตต์ แต่มีข้อจำกัดสำคัญสองด้าน

ด้านแรกคือระบบส่งไฟฟ้า ศูนย์ข้อมูลกระจุกตัวอยู่ในเขตพัฒนาพิเศษภาคตะวันออก (EEC) ซึ่งโครงข่ายเดิมออกแบบมารองรับโรงงานอุตสาหกรรมทั่วไป การไฟฟ้าฝ่ายผลิตแห่งประเทศไทย (กฟผ.) กำลังขยายสถานีไฟฟ้าและเพิ่มจุดจ่ายไฟเพื่อรองรับความต้องการไฟฟ้าของศูนย์ข้อมูลเพิ่มเติมรวม 1,150 เมกะวัตต์ ตัวเลขนี้หมายถึงขีดความสามารถที่เพิ่มขึ้นจากโครงการเฉพาะ ไม่ใช่ขีดความสามารถในการส่งไฟฟ้ารวมของ EEC ทั้งหมด อีกด้านหนึ่ง กระทรวงพลังงานประเมินเงินลงทุนที่จำเป็นสำหรับการปรับปรุงโครงข่าย โดยเฉพาะในพื้นที่ EEC ไว้ที่ประมาณ 35,000 ล้านบาท

ด้านที่สองคือเชื้อเพลิง ศูนย์ข้อมูลใช้ไฟในระดับใกล้เคียงกันทั้งกลางวันและกลางคืน ระบบไฟฟ้าจะเรียกใช้แหล่งพลังงานต้นทุนต่ำก่อน เช่น ไฟฟ้าพลังน้ำ ไฟฟ้านำเข้าจากลาว และถ่านหิน เมื่อความต้องการเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็ว โรงไฟฟ้าก๊าซต้องผลิตไฟเพิ่ม โดยส่วนหนึ่งใช้ก๊าซธรรมชาติเหลวนำเข้า (LNG) ซึ่งเป็นเชื้อเพลิงที่แพงที่สุดในระบบ ปัจจุบันไทยผลิตไฟฟ้าจากก๊าซอยู่แล้วประมาณ 60% และผลิตก๊าซในประเทศได้ไม่พอกับความต้องการ นายเอกนัฏ พร้อมพันธุ์ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงพลังงาน อธิบายว่าเมื่อสัดส่วนไฟฟ้าที่ผลิตจากก๊าซนำเข้าราคาแพงเพิ่มขึ้น ค่าไฟก็สูงขึ้นสำหรับทุกคน ทั้งครัวเรือนและภาคธุรกิจอื่น ๆ

ต้นทุนโครงข่ายและเชื้อเพลิงจึงเป็นสองช่องทางที่การเติบโตของศูนย์ข้อมูลอาจส่งผลถึงบิลค่าไฟทั่วไป

ภาครัฐรับมืออย่างไร

รัฐบาลเห็นความเสี่ยงนี้แล้ว ในเดือนกรกฎาคม 2569 คณะกรรมการนโยบายพลังงานแห่งชาติ (กพช.) เห็นชอบให้จัดศูนย์ข้อมูลเป็นผู้ใช้ไฟประเภทที่ 9 โดยคาดว่าอัตราค่าไฟจะอยู่ที่ 5–6 บาทต่อหน่วย เพื่อสะท้อนต้นทุนจริงในการจ่ายไฟให้ศูนย์ข้อมูล ทั้งค่าก๊าซ LNG และค่าปรับปรุงโครงข่าย ผู้ประกอบการรายใหญ่จะต้องวางหลักประกัน ซึ่งตามรายงานข่าวอยู่ที่ 4.5 ล้านบาทต่อเมกะวัตต์ เพื่อป้องกันการจองกำลังไฟเกินความจำเป็น นอกจากนี้ ยังอยู่ระหว่างหารือว่าควรกำหนดให้ศูนย์ข้อมูลติดตั้งระบบกักเก็บพลังงานของตนเองหรือไม่

อย่างไรก็ตาม มาตรการคุ้มครองยังอยู่ในระดับหลักการ หลักเกณฑ์คัดเลือกโครงการคาดว่าจะมีผลในไตรมาสที่สี่ ส่วนรายละเอียดของค่าไฟประเภทที่ 9 ยังอยู่ระหว่างจัดทำ และยังไม่ชัดเจนว่าข้อกำหนดใหม่จะครอบคลุมผู้ประกอบการที่เปิดดำเนินการอยู่แล้วหรือไม่ มาตรการเหล่านี้จะป้องกันภาระค่าไฟได้มากน้อยเพียงใด ต้องรอดูผลในทางปฏิบัติ

ขณะเดียวกัน มีการปรับลดอัตราค่าไฟสำหรับครัวเรือน โดยตั้งแต่รอบบิลเดือนกันยายน อัตราค่าไฟฐานสำหรับ 200 หน่วยแรกต่อเดือนอยู่ที่ไม่เกิน 3 บาทต่อหน่วย อัตรานี้ยังไม่รวมค่า Ft และภาษีมูลค่าเพิ่ม และมีค่าบริการรายเดือนแยกต่างหาก

อีกประเด็นหนึ่งคือ ค่าไฟเฉลี่ยของผู้ใช้ไฟทุกประเภทในปัจจุบันต่ำกว่าต้นทุน สำหรับรอบเดือนกันยายน–ธันวาคม 2569 คณะกรรมการกำกับกิจการพลังงาน (กกพ.) พิจารณาทางเลือกในช่วง 3.95–4.73 บาทต่อหน่วย อัตราที่สะท้อนต้นทุนอยู่ที่ประมาณ 4.2 บาท ในเบื้องต้นมีการใช้เงินสำรอง 16,000 ล้านบาทเพื่อคงค่าไฟเฉลี่ยไว้ที่ 3.95 บาท ต่อมาเมื่อปรับโครงสร้างค่าไฟสำหรับครัวเรือน กกพ. ประกาศลดค่าไฟเรียกเก็บเฉลี่ยทุกประเภทลงเหลือ 3.86 บาทต่อหน่วย ไม่รวมภาษีมูลค่าเพิ่ม ตั้งแต่รอบบิลเดือนกันยายน 2569 นอกจากนี้ กฟผ. ยังรอรับเงินคืนอีก 31,000 ล้านบาท เพราะในช่วงวิกฤตเชื้อเพลิงก่อนหน้านี้ กฟผ. สำรองจ่ายส่วนต่างระหว่างต้นทุนก๊าซจริงกับค่าไฟที่เรียกเก็บ ผู้ใช้ไฟจึงยังต้องทยอยชำระต้นทุนส่วนนี้ผ่านค่าไฟผันแปร (Ft) ซึ่งทบทวนทุกสี่เดือนและเรียกเก็บจากทั้งบ้านพัก โรงแรม ร้านค้า และสำนักงาน ภาระนี้มีอยู่แล้ว ไม่ได้เกิดจากศูนย์ข้อมูล

เรื่องนี้หมายถึงอะไรสำหรับเจ้าของอสังหาริมทรัพย์

ขณะนี้ศูนย์ข้อมูลยังไม่ได้ส่งผลโดยตรงต่อบิลค่าไฟของคุณ แต่สิ่งที่ควรเข้าใจคือ ต้นทุนของไฟฟ้าที่ระบบไทยต้องผลิตเพิ่มอีกหนึ่งหน่วยนั้น โดยหลักแล้วผูกกับก๊าซนำเข้า และต้นทุนไฟฟ้าส่วนนี้สูงกว่า 5 บาทต่อหน่วย แม้รัฐจะตรึงราคาที่ผู้ใช้จ่ายไว้ แต่ต้นทุนที่เลื่อนการเรียกเก็บยังต้องมีผู้ชำระในวันข้างหน้า

การผลิตไฟฟ้าจากแสงอาทิตย์ใช้เองอาจช่วยลดค่าไฟได้ แต่ต้องคำนวณต้นทุนต่อหน่วยสำหรับแต่ละอาคาร โดยพิจารณาค่าติดตั้ง ปริมาณไฟฟ้าที่ผลิตได้ ค่าบำรุงรักษา และอายุการใช้งานของระบบ จึงไม่มีต้นทุนไฟโซลาร์ค่าเดียวที่ใช้ได้กับบ้านทุกหลัง ภาครัฐกำลังช่วยให้การเปลี่ยนมาใช้พลังงานหมุนเวียนทำได้ง่ายขึ้น กระทรวงพลังงานได้ประกาศแนวทางขยายการซื้อขายไฟฟ้าสะอาดโดยตรง (Direct PPA) ไปยังอุตสาหกรรมอื่น ขณะที่หน่วยงานกำกับดูแลและการไฟฟ้ายังอยู่ระหว่างจัดทำหลักเกณฑ์ การเข้าร่วมของผู้ใช้ไฟแต่ละรายจึงขึ้นอยู่กับเงื่อนไขฉบับสุดท้ายและขั้นตอนการใช้โครงข่ายไฟฟ้า นอกจากนี้ ยังมีการประกาศแนวทางลดระยะเวลาพิจารณาโครงการโซลาร์เพื่อใช้เองเหลือเจ็ดวัน และเพิ่มโควตารับซื้อไฟส่วนเกินจากผู้ผลิตเอกชน แม้แต่ศูนย์ข้อมูลเองก็อาจต้องติดตั้งระบบกักเก็บพลังงาน ด้วยเหตุผลเดียวกับที่โรงแรมหรือศูนย์การค้าใช้แบตเตอรี่ นั่นคือเพื่อลดความต้องการไฟฟ้าจากโครงข่ายในช่วงพีก

ความต้องการไฟฟ้าของประเทศที่กำลังเพิ่มขึ้นจึงเป็นอีกเหตุผลให้พิจารณาผลิตไฟโซลาร์ใช้เอง สำหรับอาคารที่ใช้ไฟมากในตอนกลางวัน การผลิตไฟหนึ่งหน่วยจากแผงบนหลังคาอาจมีต้นทุนต่ำกว่าการซื้อไฟจากโครงข่าย โดยต้องประเมินความคุ้มค่าและเงินที่ประหยัดได้ตามรายละเอียดของแต่ละโครงการ ส่วนต่างขึ้นอยู่กับราคา LNG ในตลาดโลกและนโยบายค่าไฟ ซึ่งเจ้าของอาคารควบคุมไม่ได้ แต่แผงโซลาร์ช่วยลดปริมาณไฟที่ต้องซื้อตอนกลางวัน แบตเตอรี่ช่วยเก็บไฟไว้ใช้ตอนเย็นและลดความต้องการไฟช่วงพีก ส่วนระบบจัดการพลังงานช่วยให้เห็นว่าอาคารเสียค่าไฟเกินจำเป็นตรงไหน เมื่อใช้ร่วมกัน ทั้งสามอย่างช่วยลดการพึ่งพาปัจจัยภายนอกได้ การเติบโตของศูนย์ข้อมูลจึงเป็นจังหวะที่ดีที่จะลองกลับมาดูบิลค่าไฟของตัวเอง